Türk Ticaret Kanunu m. 5/A uyarınca, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat ticari davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabulucuya başvurmadan dava açıldığının anlaşılması hâlinde dava, esasına girilmeksizin usulden reddedilir (HUAK m. 18/A).
2019’dan bu yana uygulanan ticari dava şartı arabuluculuğu, 2023 ve 2024 kanun değişiklikleriyle önemli güncellemeler geçirdi. Bu yazıda kapsamı, başvuru usulünü, süreleri ve yaptırımları güncel mevzuat ve bölge adliye mahkemesi uygulaması ışığında ele alıyoruz.
Hangi davalar dava şartı arabuluculuk kapsamında?
Kapsamın iki bileşeni vardır: Uyuşmazlık ticari dava niteliğinde olmalı (TTK m. 4 ve diğer kanunlardaki ticari dava hâlleri) ve dava, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit veya istirdat davası olmalıdır. İtirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarının kapsamda olduğu, 28.03.2023 tarihli 7445 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle açıkça hükme bağlanmış ve bu konudaki uygulama tartışmaları giderilmiştir.
Bölge adliye mahkemesi uygulaması, ticari dava niteliği taşımayan taleplerin kapsam dışında olduğunu net biçimde ortaya koymaktadır: Örneğin gerçek kişiler arasındaki trafik kazasından doğan tazminat istemleri ticari dava sayılmadığından arabuluculuk şartına tabi değildir; aynı davada hem ticari hem ticari olmayan talepler varsa mahkemeler tefrik yoluna gitmektedir (İstanbul BAM 9. HD, E. 2021/286, K. 2021/353). Ticari dava kavramının kapsamı, güncel kararlarda da ayrıntılı biçimde incelenmektedir (Ankara BAM 35. HD, E. 2024/517, K. 2024/761; E. 2026/215, K. 2026/226).
Başvuru nereye yapılır?
Başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yer arabuluculuk bürosuna, büro kurulmayan yerlerde görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır (HUAK m. 18/A-4). Arabulucu, listeden büro tarafından belirlenir; tarafların belirli bir arabulucu üzerinde anlaşmaları hâlinde o arabulucu görevlendirilir. Karşı taraf, büronun yetkisine en geç ilk toplantıda belgeleriyle itiraz edebilir; yetki uyuşmazlığını sulh hukuk mahkemesi dosya üzerinden kesin olarak karara bağlar.
Süreç nasıl işler, ne kadar sürer?
Ticari uyuşmazlıklarda arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK m. 5/A-2). Arabulucu, taraflara ulaşarak görevlendirme hakkında bilgi verir ve ilk toplantıya davet eder; 7445 sayılı Kanunla eklenen hükümle, tarafın avukatı bulunsa bile asıl tarafın da bilgilendirilmesi zorunludur (HUAK m. 18/A-7).
Süreç; taraflara ulaşılamaması, tarafların katılmaması, anlaşma veya anlaşamama hâllerinden biriyle sona erer ve arabulucu son tutanağı düzenler. Önemli bir koruma: Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (HUAK m. 18/A-15).
Son tutanak olmadan dava açılırsa ne olur?
Davacı, anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya onaylı örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; ihtara rağmen sunulmazsa dava usulden reddedilir. Arabulucuya hiç başvurulmadan dava açılmışsa, dava dilekçesi karşı tarafa tebliğe çıkarılmaksızın davanın usulden reddine karar verilir (HUAK m. 18/A-2).
İlk toplantıya katılmamanın yaptırımı nedir?
Geçerli mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir ve davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile, karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur; ayrıca bu taraf lehine Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenen vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir (HUAK m. 18/A-11). Bu kural, 07.11.2024 tarihli 7531 sayılı Kanunla güncellenmiş hâlidir; değişiklikten önce katılmayan taraf yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulmaktaydı. Her iki taraf da ilk toplantıya katılmazsa, açılacak davada tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.
Bu yaptırım, arabuluculuk davetlerinin ciddiye alınmasını sağlamaya yöneliktir: Toplantıya katılmak anlaşma zorunluluğu doğurmaz; ancak hiç katılmamak, dava kazanılsa bile ciddi bir mali sonuç doğurabilir.
Arabuluculuk ücreti ve giderler nasıl karşılanır?
Taraflar anlaşırsa arabuluculuk ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir ve iki saatlik ücret tutarından az olamaz. Anlaşma olmayan hâllerde ilk iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır; iki saati aşan kısım aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir. Bakanlıkça ödenen ve taraflarca karşılanan ücretler yargılama giderlerinden sayılır ve davada haksız çıkan tarafa yükletilebilir (HUAK m. 18/A-12, 13).
Süreçten en iyi sonucu almak için neler önemli?
İlk toplantıya mutlaka katılmak, katılamayacak durumda iseniz geçerli mazereti belgelendirmek, uyuşmazlığın ticari dava niteliğini ve talep türünü baştan doğru nitelendirmek ve görüşmelere karar vermeye yetkili kişilerle katılmak sürecin verimini doğrudan etkiler. Anlaşma hâlinde düzenlenen anlaşma belgesiyle, üzerinde anlaşılan hususlarda artık dava açılamayacağı da (HUAK m. 18/5) unutulmamalıdır.
Akademik literatürde ticari dava şartı arabuluculuğu; kapsam sorunları, dava şartının denetimi ve kurumsal uyuşmazlıklara etkisi yönünden ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Güncel bir yüksek lisans tezi kurumu ticari uyuşmazlıklar özelinde bütünüyle ele alırken (Şahin 2024), bir doktora çalışması sermaye şirketleri bakımından zorunlu arabuluculuğun sınırlarını tartışmaktadır (Ulusan 2024). Bu çalışmalar, kurumun gelişiminin izlenmesi bakımından yol göstericidir.
Sonuç
Ticari davalarda dava şartı arabuluculuk, doğru yürütüldüğünde uyuşmazlığı haftalar içinde, yargılamaya kıyasla çok daha düşük maliyetle çözebilen bir aşamadır. Kapsamın 7445 ile netleşen sınırlarını, altı haftalık süreyi, son tutanak zorunluluğunu ve 7531 ile güncellenen katılmama yaptırımını bilmek; hem hak kaybını önler hem de süreci gerçek bir çözüm fırsatına dönüştürür.
SIK SORULAN SORULAR
Hangi ticari davalar arabuluculuk şartına tabidir?
Konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat ticari davaları kapsamdadır (TTK m. 5/A). Uyuşmazlığın ticari dava niteliği taşımaması hâlinde şart uygulanmaz.
Arabuluculuk süreci ne kadar sürer?
Ticari uyuşmazlıklarda arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde süreci sonuçlandırır; zorunlu hâllerde bu süre en fazla iki hafta uzatılabilir.
Arabulucuya başvurmadan dava açılırsa ne olur?
Dava şartı yokluğundan, dava dilekçesi karşı tarafa tebliğ edilmeksizin davanın usulden reddine karar verilir. Son tutanak dilekçeye eklenmemişse önce bir haftalık kesin süre verilir.
İlk toplantıya katılmazsam ne olur?
Geçerli mazeretiniz yoksa, davada haklı çıksanız bile karşı tarafın yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulursunuz ve karşı taraf lehine vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir (7531 sayılı Kanunla güncellenen HUAK m. 18/A-11).
Arabuluculuk sürecinde zamanaşımı işler mi?
İşlemez. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.
Tahkim sözleşmesi varsa arabuluculuk şartı uygulanır mı?
Uygulanmaz. Özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif çözüm yoluna başvurma zorunluluğu ya da tahkim sözleşmesi bulunan hâllerde dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanmaz (HUAK m. 18/A-18).
SORUMLULUK REDDİ
Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık veya somut olaya özgü hukuki görüş niteliği taşımaz. Mevzuat ve yargı uygulaması zaman içinde değişebilir. Somut uyuşmazlığınız bakımından bir avukattan veya arabulucudan destek almanız önerilir.
Bize Ulaşın
Ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk süreçleri hakkında bilgi almak için merkezimizle iletişime geçebilirsiniz.
